Niesłyszący jako szczególni odbiorcy usług telefonii komórkowej

Integracja telefonii komórkowej z Internetem, powstanie protokołu WAP, czy wreszcie prace nad przyspieszeniem transferu danych w sieci komórkowej powodują, że coraz bliższa staje się perspektywa zbudowania na bazie telefonu komórkowego urządzenia, które będzie podstawowym i powszechnym narzędziem porozumiewania się i zdobywania informacji. Już dziś operatorzy sieci komórkowej przygotowują wizje rozwoju przyszłej telefonii. Widać to zarówno we wdrożeniach nowych technologii, takich jak WAP i GPRS, jak i w działaniach marketingowych. Wizja multimedialnej, w pełni zintegrowanej z Internetem telefonii budowana jest jednocześnie przez inżynierów i przez specjalistów od promocji i reklamy. W działaniach tych coraz częściej widać zrozumienie dla potrzeb osób niesłyszących. Dotyczy to przede wszystkim krajów zachodnich, w których zauważono, że osoby niesłyszące są szczególnymi odbiorcami usług sieci komórkowej. Dla nich przecież pojawienie się Internetu i telefonii komórkowej ma takie znaczenie, jakie miało niegdyś wynalezienie klasycznego telefonu i radia dla osób słyszących. W sytuacji osób niesłyszących telefon komórkowy nie jest tylko narzędziem przyspieszającym komunikowanie się na odległość, ale staje się podstawowym środkiem umożliwiającym sam proces zdalnej komunikacji. Dlatego też właśnie na przykładzie osób niesłyszących najlepiej można pokazać społeczny wymiar rozwoju nowoczesnych usług teleinformatycznych. Dobitnie wyraził to profesor Jim Kyle z Centrum Badań nad Głuchymi w Bristolu: "Gdy już mówimy o społeczeństwie technologicznym, to właśnie ludzie głusi staną się modelowym przykładem sukcesu telekomunikacji w XXI wieku". Nic zatem dziwnego, że telefonia komórkowa w zastosowaniu do osób niesłyszących wzbudza zainteresowanie wśród producentów telefonów i operatorów sieci komórkowej. Przykładem niech tu będzie program WISDOM opracowany m.in. przez angielskiego operatora Vodafone i szwedzką firmę Ericsson przy współpracy z wieloma ważnymi ośrodkami naukowymi zajmującymi się problemami osób głuchych. Przypomnijmy, że celem tego programu jest rozwijanie nowych technologii porozumiewania się na odległość przez osoby niesłyszące z uwzględnieniem możliwości, jakie zaoferuje w przyszłości telefonia trzeciej generacji. Efektem tej inicjatywy ma być upowszechnienie niestacjonarnego dostępu do informacji tekstowych i wideo (przekaz w języku migowym) dla osób niesłyszących. Zainteresowanie to widzimy również w akcjach promocyjnych niektórych operatorów. Osoby niesłyszące prezentują zalety telefonii komórkowej w spotach reklamowych (szwedzka Telia), są odbiorcami tańszych albo darmowych usług (program "Najważniejszy jest kontakt" polskiego Polkomtelu, w ramach którego operator oferuje zniżki w podstawowym abonamencie, przyznanie 2 mln darmowych SMS-ów osobom niesłyszącym przez greckiego Panafona z okazji osiągnięcia przez tą sieć liczby 2 mln abonentów).

Telefon komórkowy i komputer jako środki rehabilitacji społecznej i zawodowej

Komputer i telefon komórkowy odgrywają coraz większe znaczenie w rehabilitacji społecznej i zawodowej osób niesłyszących. Korzystanie z usług Internetu i telefonii komórkowej przez osobę, która wcześniej nie mogła skorzystać z głosowych połączeń telekomunikacyjnych, nie może już być traktowane jako oznaka luksusu, lecz jako przykład przełamania istotnej bariery w komunikowaniu się i integracji społecznej. Dzięki tym urządzeniom osoby niesłyszące stają się coraz bardziej samodzielne w wielu dziedzinach życia i mają większą możliwość rozwoju społecznego i zawodowego. Dlatego też należy uznać je za podstawowe, obok usług tłumaczy języka migowego i aparatów słuchowych, środki służące uspołecznieniu osób z wadą słuchu. Osobom niesłyszącym, które już dziś korzystają z nowoczesnych usług teleinformatycznych, trudno sobie wyobrazić życie bez aparatu komórkowego lub komputera. Oto bez przeszkód mogą się ze sobą i z osobami słyszącymi komunikować na odległość w sprawach nieraz bardzo istotnych, mogą zdobywać informacje w przystępnej dla nich formie, wreszcie mają możliwość zdobywania ciekawych, a wcześniej niedostępnych zawodów. Dotyczy to niestety tylko części środowiska osób z wadą słuchu. Dlatego też trudno mówić dziś o powszechnym dostępie osób z wadą słuchu do telefonii komórkowej, nie wspominając już o dostępie do Internetu za pośrednictwem komputera. Jak bardzo okazują się przydatne te urządzenia, możemy przekonać się podczas codziennej pracy w redakcji "Świata Ciszy". Mimo że pracujemy w różnych miastach i w różnym stopniu jesteśmy słyszący lub niesłyszący, nie napotykamy właściwie na żadne problemy w komunikowaniu się. Najczęściej korzystamy z poczty elektronicznej, ale w wielu już wypadkach telefony komórkowe okazywały się niezbędne przy wykonywaniu niektórych zadań, szczególnie wtedy gdy bardzo ważny był czas ich realizacji. Trudno byłoby zorganizować redakcję, w której pracę zaangażowane są w większości osoby niesłyszące, bez możliwości zdalnego porozumiewania się na piśmie o dowolnej porze i z dowolnego miejsca. Dotyczyć to może oczywiście również innych miejsc pracy, dlatego też wydaje się, że dla wielu osób niesłyszących nowoczesne technologie telekomunikacyjne stwarzają ogromną szansę rozwoju zawodowego, o której nie mogło być mowy jeszcze kilka lat temu.

SMS, WAP, poczta elektroniczna i faks, czyli tekst na komórce

SMS. Najpopularniejszą usługą, dzięki której możemy przesyłać na telefon komórkowy informacje tekstowe, jest system krótkich wiadomości SMS (Short Messaging System). SMS-y swoje powodzenie zawdzięczają prostocie i dostępności. Wpisanie krótkiego komunikatu nie stwarza dużych problemów nawet początkującym użytkownikom telefonu mimo uproszczonej i niewygodnej klawiatury większości aparatów komórkowych. Ponadto wiadomości SMS obsługują praktycznie wszystkie, nawet najmniej skomplikowane i najtańsze modele aparatów, a zatem wysyłając wiadomość, mamy pewność, że adresat będzie mógł ją odczytać na ekranie swojej komórki. Istotną wadą SMS-ów jest ich pojemność ograniczona do 160 znaków. Oferta usług dostępnych poprzez SMS staje się jednak coraz bogatsza. Już nie tylko możemy wysyłać i odbierać wiadomości od innych abonentów, ale również wypowiadać się na forach dyskusyjnych, brać udział w konkursach i głosowaniach, czy wreszcie otrzymywać specjalnie przygotowane serwisy informacyjne na wybrane tematy. E-mail. Poczta elektroniczna - popularna wśród użytkowników stacjonarnych komputerów - staje się coraz bardziej dostępna również na telefonach komórkowych. Od dawna działają specjalne bramki SMS/E-mail umożliwiające wysyłanie SMS-ów na adres poczty elektronicznej oraz listów elektronicznych w postaci SMS-a na telefon komórkowy. Korzystanie ze skrzynek pocztowych umożliwia również usługa „przesyłanie danych” w połączeniu z aparatami wyposażonymi w odpowiednie oprogramowanie. Takimi aparatami są na przykład bardzo drogie komunikatory Nokia. Istotną zmianę w dostępie do poczty elektronicznej za pomocą telefonu komórkowego spowodowało jednak dopiero pojawienie się protokołu WAP (Wireless Aplication Protocol), opracowanego specjalnie dla ułatwienia transferu i czytania danych na przenośnych urządzeniach cyfrowych, przede wszystkim na telefonach komórkowych i palmtopach. Dzięki niemu możliwa stała się pełna obsługa konta pocztowego z poziomu przeglądarki WAP, w którą wyposażane są najnowsze aparaty komórkowe. Połączenie z odpowiednim serwerem WAP pozwala teraz na bezpośrednie odbieranie, wysyłanie i zarządzanie naszą skrzynką. Takie serwery działają już w sieciach operatorów telefonii oraz są uruchamiane przez niezależnych dostawców usług internetowych. Strony WAP. WAP umożliwia jednak nie tylko integrację telefonu z pocztą elektroniczną, jego najważniejszym zadaniem jest udostępnienie na telefonach interaktywnych serwisów informacyjnych przypominających serwisy WWW wyświetlane w dużych przeglądarkach internetowych zainstalowanych na komputerach. Na stronach WAP znajduje się coraz więcej użytecznych informacji i usług. Dla osób niesłyszących nie bez znaczenia jest możliwość sprawdzenia na telefonie komórkowym np. rozkładu jazdy pociągów, zrobienie zakupów, czy też obsługa konta bankowego. Istotnym mankamentem tych usług jest niezbyt czytelny interfejs przeglądarek WAP uruchamianych na niewielkim ekranie telefonu, niezbyt duża szybkość połączeń oraz ich wysoki koszt. Inną sprawą jest sposób łączenia się z siecią WAP, wymagający na większości aparatów wykręcenia odpowiedniego numeru połączenia z Internetem. Duże ułatwienie w obsłudze WAP wprowadza jednak technologia GPRS (General Packet Radio Services - Pakietowa Transmisja Danych), polegająca na stałym połączeniu aparatu z siecią inernetową i powodująca, że ze stronami WAP albo z kontem poczty elektronicznej łączymy się po naciśnięciu jednego klawisza bez konieczności wykręcania jakiegokolwiek numeru telefonu. Technologia GRPS oferuje ponadto szybszą transmisję danych, porównywalną z wydajnością modemów działających na stacjonarnych komputerach, oraz naliczanie opłat już nie za czas połączenia z Internetem, ale za ilość pobranych lub wysłanych danych. To akurat może mieć istotny wpływ na obniżenie kosztów korzystania z nader powolnych usług WAP. Faks. Operatorzy sieci komórkowej oferują za dodatkową opłatą usługę umożliwiajacą przesyłanie faksów. Nie znaczy to jednak, że dzięki skonfigurowaniu tej usługi nasza komórka stanie się w pełni funkcjonalnym aparatem faksowym. Podobnie jak w wypadku korzystania z poczty elektronicznej za pośrednictwem usługi "przesyłanie danych" pełną funkcjonalność zapewni nam jedynie telefon z wbudowanym mikrokomputerem, taki jak Nokia z serii 9000. Jeśli korzystamy z małej komórki, wyposażonej w możliwość obsługi faksów, odbieranie i wyświetlenie otrzymanego faksu będzie wymagało podłączenia naszej komórki do zewnętrznego komputera, czyli - innymi słowy - komórka będzie tutaj pełnić jedynie funkcję faksmodemu. Duże znaczenie mogłoby mieć uruchomienie po stronie serwera specjalnych bramek tłumaczących faksy na komunikaty SMS lub pocztę elektroniczną i odwrotnie. Ułatwiłoby to komunikację aparatów komórkowych z klasycznymi urządzeniami faksowymi i na pewno w dużym stopniu zwiększyłoby funkcjonalność telefonii komórkowej dla osób niesłyszących, od lat chętnie korzystających właśnie z faksów. Niestety, tego typu usługi nie są powszechnie dostępne.

Potrzeba zintegrowanych usług

Już nawet pobieżny przegląd możliwości przesyłania informacji tekstowych poprzez telefon komórkowy pokazuje, jak bardzo bogate i różnorodne są usługi oferowane przez operatorów telefonii. Z jednej strony cieszymy się z tych wszystkich udogodnień, z drugiej jednak strony widzimy, jak bardzo trudne i często drogie jest skorzystanie z nich. Opisane powyżej usługi są tylko częściowo zintegrowane, co powoduje, że posiadając standardowy aparat komórkowy musimy wykręcać inny numer odbiorcy w celu przesłania poczty elektronicznej czy faksu niż w wypadku wysłania SMS-a. Tak bardzo potrzebna tutaj integracja może zostać wprowadzona na poziomie sieci albo na poziomie urządzeń telefonicznych. To drugie rozwiązanie, wprowadzone w aparatach Nokia serii 9000, okazuje się jednak bardzo drogie dla użytkowników ze względu na koszt zakupu odpowiedniego urządzenia. Dziś nie wiadomo dokładnie, jaką formę przyjmą przyszłe urządzenia łączące w sobie technikę komputerową ze zdolnością do przesyłania informacji na odległość. Nie wiadomo, czy będą to głównie przenośne komputery wyposażone w modem, czy też raczej telefony komórkowe wzbogacone o coraz bardziej zaawansowane funkcje i wykorzystujące zintegrowane usługi dostępne w sieci. Sam ten podział być może w przyszłości nie będzie odgrywać tak istotnej roli. Nie ulega jednak wątpliwości, że warunkiem upowszechnienia zdalnej komunikacji w środowisku osób niesłyszących jest techniczna i finansowa przystępność terminali i usług. Popularność telefonu komórkowego wyposażonego w zdolność wysyłania i odbierania wiadomości SMS chyba najlepiej o tym świadczy. Niesłyszący najchętniej korzystają właśnie z przesyłania krótkich wiadomości tekstowych. Szczególnie wśród młodzieży SMS-y stały się konkurencyjne nawet dla tradycyjnego faksu, a aparat faksowy objęty jest przecież programem dofinansowań z PFRON, dzięki czemu wiele osób niesłyszących w ciągu ostatnich lat mogło pozwolić sobie na jego zakup. Gorzej wygląda sytuacja z innymi nowoczesnymi usługami teleinformatycznymi. Brak łatwego dostępu do odpowiednich terminali spowodował, że poczta elektroniczna czy też usługi WAP nadal nie są wykorzystywane w należytym zakresie. Na przeszkodzie stoi tu za wysoka cena zakupu komputera i połączeń internetowych oraz koszt i mało funkcjonalny interfejs telefonów wyposażonych w przeglądarkę WAP. Dla osób niesłyszących integracja w telefonie komórkowym wielu technik przesyłania wiadomości może okazać się bardzo istotna, gdyż zapewni dostęp do różnych typów danych i spowoduje, że podręczny terminal telefoniczny stanie się uniwersalnym narzędziem łączenia się i porozumiewania się nie tylko z poszczególnymi osobami, ale również z instytucjami, w których obecnie osoba niesłysząca musi załatwiać swoje sprawy osobiście, napotykając często na duże bariery w komunikowaniu się. Może to dotyczyć na przykład urzędów publicznych oferujących pomoc osobom niesłyszącym albo różnych punktów sprzedaży. Jednak w tym wypadku warunkiem jest oczywiście przygotowanie tych instytucji do obsługi klientów za pomocą technik teleinformatycznych, a - jak wiemy - na razie tego typu usługi dopiero ruszają w Polsce i zazwyczaj ma to miejsce w najbogatszych firmach, takich jak banki czy korporacje ubezpieczeniowe. Otwartym pytaniem jest, czy udogodnienia te powstaną specjalnie z myślą o pomocy niesłyszących. Zaletą usług telefonii komórkowej i Internetu jest jednak to, że bazują na przekazie tekstowym i niezależnie od swojego przeznaczenia są przyjazne osobom niesłyszącym. W ich wypadku nie może powtórzyć się sytuacja, jaka ma miejsce w telewizji, która - mimo coraz lepszej technologii - nie jest zainteresowana wdrożeniem wcale nie tak skomplikowanych serwisów umożliwiających odbiór swoich programów przez osoby niesłyszące. Przypomnijmy, że ogólnodostępne stacje telewizji komercyjnej w ogóle nie umieszczają napisów dla niesłyszących. Z drugiej jednak strony takie napisy pojawiają się - co prawda w niewystarczającej ilości - na kanałach telewizji publicznej posiadającej dobre tradycje współpracy z Polskim Związkiem Głuchych. Co więcej - niektóre programy są tam tłumaczone na język migowy. Operatorzy telefonii komórkowej również nie wprowadzają specjalnych usług dla osób niesłyszących. Wyjątkiem jest tu jedynie Centrum Przekazywania Wiadomości utworzone przez Plus GSM w ramach wspomnianego już programu "Najważniejszy jest kontakt". Umożliwia ono przekazywanie informacji głosowej na telefon komórkowy w postaci SMS-u. Niewątpliwie ułatwia w ten sposób komunikowanie się osób słyszących z niesłyszącymi przyjaciółmi czy rodziną, ale niewiele pomaga osobie niesłyszącej, która chciałaby przekazać wiadomość tekstową w formie głosowej na stacjonarny telefon. Podobnie wygląda sytuacja z integracją SMS-ów i faksów. Nowoczesna technika zmienia sytuację osób niesłyszących w sposób niewyobrażalny jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Rzadko kiedy zostaje jednak wykorzystana z myślą o nich. Nieraz brakuje środków finansowych na wdrożenia drogich technologii, a nieraz po prostu zauważenia problemów osób, dla których bariery w komunikowaniu się uniemożliwiają normalne funkcjonowanie w świecie społecznym. Wiele ułatwień można bowiem wprowadzić bazując na już istniejących rozwiązaniach, których koszt wcale nie musi być wysoki. A przecież stawką jest tutaj realizacja takich wartości jak ułatwienie życia osobom poszkodowanym, dostęp do informacji dla każdego obywatela oraz integracja osób niesłyszących ze społeczeństwem.

Piotr Diehl (lipiec 2001)