|
Przez wiele stuleci rozwijająca się stopniowo wiedza o komunikowaniu się ludzi ograniczała się do zagadnień związanych z wykorzystywaniem w kontaktach społecznych dźwiękowych systemów językowych. Ten naturalny dla człowieka sposób komunikowania się służył członkom określonej wspólnoty językowo-kulturowej do wymiany informacji i wyrażania uczuć. W badaniach nad komunikowaniem się ludzi często jednak pomijano złożoność i bogactwo niewerbalnych elementów zachowań językowych, a także przez bardzo długi czas nie brano w nich pod uwagę języków migowych.
Pierwszą poważną pracą na temat cech niewerbalnych języka naturalnego była książka Karola Darwina The expression of the emotions in man and animals opublikowana po raz pierwszy w Londynie w 1872 r. Jednak rzeczywiste badania nad kinezyką, nauką zajmującą się badaniem zachowań kinetycznych człowieka - ruchów ciała ludzkiego realizowanych w trakcie komunikowania się rozpoczęły się dopiero w latach sześćdziesiątych obecnego stulecia. Twórca terminu
kinezyka, amerykański etnolog i badacz zachowań niewerbalnych Ray Birdwhistell, udowodnił, że komponent słowny w bezpośrednich rozmowach wynosi mniej niż 35%, a ponad 65% informacji jest przekazywanych niewerbalnie2. Z kolei Albert Mehrabian stwierdził, że zaledwie 7% znaczenia danej informacji zawarte jest w słowach, 38% w brzmieniu głosu, a 55% w środkach
niewerbalnych.
Także język migowy, mimo ponad
200-letniej udokumentowanej historii, pozostawał poza zakresem zainteresowania lingwistów aż do połowy XX wieku. Należy sądzić, że lingwiści nie zwrócili uwagi na ten sposób komunikowania się z powodu trudności w jego ewentualnym badaniu, wynikających z nieznajomości tego języka. Jednakże pomijanie języka migowego w rozważaniach nad definicją języka jako takiego spowodowało powstanie wielu definicji fałszywie zawężanych, utożsamiających język jako środek komunikowania się z systemem posiadającym kanał głosowo-słuchowy jako pierwotny. Mogło to sugerować, że języki migowe nie są językami. Jeszcze i dziś można spotkać się z takimi poglądami, głoszonymi jednak przez naukowców, którzy tego języka nie znają.
Dopiero w drugiej połowie XX wieku język migowy stał się przedmiotem badań naukowych w wielu krajach, najwcześniej w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Pierwszą opublikowaną pracą z tego zakresu była monografia amerykańskiego języka migowego (Ameslan lub ASL - American Sign Language) napisana przez W.C.Stokoe i wydana w 1960
r. Tę właśnie datę można przyjąć jako początek badań lingwistycznych nad językami migowymi na świecie. W następnych latach powstało wiele prac badawczych, a od 1977 r. rozpoczęto organizację corocznych prezentacji badań nad językiem migowym w formie międzynarodowych seminariów naukowych, sympozjów i kongresów. Zaczęły też pojawiać się pierwsze publikacje dotyczące badań nad europejskimi językami migowymi. Wydana w 1993 roku przez wydawnictwo
Signum w Hamburgu bibliografia prac dotyczących języka migowego obejmowała już wówczas 6400 pozycji z różnych krajów, w tym zaledwie 10 z
Polski. Warto zauważyć, że w badaniach nad językami migowymi bierze udział coraz więcej naukowców niesłyszących. W lipcu 1993 r. została powołana organizacja o nazwie Europejska Rada Niesłyszących Badaczy Języka Migowego
(European Council for Deaf Researches in Sign Language), której prezesem jest Lorna Allshop z Wielkiej
Brytanii.
O języku migowym
Cechą charakterystyczną wszystkich narodowych języków migowych jest wykorzystywanie w przekazie informacji kanału gestowo-wzrokowego, a nie, jak to ma miejsce w przypadku języków dźwiękowych, kanału głosowo-słuchowego. Języki migowe nie posiadają systemów morfologicznych, co w praktyce objawia się brakiem odmian znaków migowych przez przypadki, rodzaje
i osoby. Powoduje to w konsekwencji stosowanie gramatyk typu pozycyjnego, gdzie o sensie zdania decyduje szyk wyrazów. Inne cechy języków migowych są identyczne jak cechy języków dźwiękowych.
Języki migowe są sprawnymi systemami komunikowania się, pozwalającymi na swobodne nadawanie i odbiór informacji. Warunkiem koniecznym powstania takiego trwałego i przekazywanego z pokolenia na pokolenie systemu komunikowania się jest istnienie społeczności, w której zachodzi potrzeba jego wytworzenia. Język bowiem - bez względu na formę jego użycia - jest zjawiskiem społecznym, stworzonym przez zbiorowość ludzką i dla jej potrzeb. Dla języka migowego taką społecznością stały się osoby niesłyszące, zwane także głuchymi lub głuchoniemymi.
Na świecie istnieje ok. 200 różnych języków migowych. Dziś posiadają one już swoją historię i tradycję, są również, jak każdy żywy język, tworzywem kulturotwórczym. Będąc znacznie młodszymi od języków dźwiękowych, stopniowo wyrównują zaległości, stając się pełnowartościowymi językami, jak definiuje Andrzej Zawadowski -
systemami semantycznymi, które są używane przez zespół ludzi do porozumiewania się stale i o
wszystkim.
Wspólną cechą języków migowych, w odróżnieniu od języków dźwiękowych, jest to, że występuje w nich więcej analogii do rzeczywistości niż w językach dźwiękowych. W tych ostatnich mamy czasem do czynienia z tzw.
onomatopejami, kiedy forma wyrazu naśladuje jego treść, np. w wyrazach
szum, świst czy trzask. Z oczywistych względów jest ich bardzo niewiele. W językach migowych natomiast dość często pojawiają się znaki migowe naśladujące kształt określanego przedmiotu lub ruch, wykonywany przy określonej czynności. Znaki takie, określane nazwą ikonicznych, stanowią przeciętnie ok. 1/3 liczby wszystkich znaków danego języka migowego. Dzięki wysokiemu wskaźnikowi ikoniczności języki migowe różnych krajów są do siebie podobne
w przybliżeniu tak, jak języki jednej rodziny, np. polski, słowacki i ukraiński. Pozwala to na łatwiejsze nawiązywanie ze sobą kontaktów przez osoby niesłyszące z różnych krajów, posługujące się swoimi językami migowymi.
Jak w każdym języku, tak i w językach migowych występują zachowania kinetyczne, które nie są znakami migowymi. Niewątpliwie, nie znając języka migowego, trudno jest odróżnić elementy werbalne od zachowań kinetycznych, a nawet można dojść do błędnego przekonania, że język ten stanowią w rzeczywistości rozbudowane zachowania kinetyczne.
Mowa ciała w komunikowaniu się językiem migowym
Mowa ciała jest nieodłącznym elementem wypowiedzi zarówno w języku dźwiękowym, jak i w języku migowym. Można w niej wyróżnić dwa rodzaje zachowań kinetycznych - świadome i sterowane zachowania, objawiające się np. gestykulacją i mimiką oraz zachowania nieświadome, takie jak pozycja ciała, ułożenie kończyn, niektóre elementy mimiki. Konfrontując mowę ciała z językiem migowym, zajmuję się tylko tymi zachowaniami kinetycznymi, które są zamierzone przez rozmówców i służą ułatwieniu odbioru informacji. Niewerbalne elementy wypowiedzi w języku dźwiękowym obejmują zarówno zachowania kinetyczne, jak i wokalne, w języku migowym tylko zachowania kinetyczne, jednak znacznie bogatsze niż stosowane w języku fonicznym. Należą do nich nie tylko mimika i pantomimika, ale także różne gesty wtrącone, nie mające znaczenia konwencjonalnego, lecz ułatwiające percepcję treści wypowiedzi oraz sekwencje znaków daktylograficznych, prezentujące np. imiona własne za pomocą alfabetu palcowego. Ponadto w aktach komunikacyjnych osób niesłyszących, zwłaszcza nie posługujących się mową dźwiękową, pojawiają się także elementy niewerbalne o charakterze akustycznym w postaci mimowolnie wydawanych dźwięków, zazwyczaj nie mają one jednak znaczenia treściowego, podobnie jak w mowie osób słyszących odgłosy typu
eeee, mmm itp., wypełniające przerwy w mówieniu.
Język migowy jest językiem specyficznym, w którym treść merytoryczna wypowiedzi przekazywana jest tą samą drogą, którą w języku dźwiękowym przekazywane są kinetyczne środki pozawerbalne. Mimo że język migowy składa się ze zbioru skodyfikowanych gestów przekazywanych kanałem gestowo-wzrokowym, jednak podobnie jak w przypadku mowy dźwiękowej niemal nigdy nie jest to odhumanizowana prezentacja umownych znaków migowych, pozbawiona udziału środków pozawerbalnych. Przyjmując, że znaki migowe są odpowiednikiem części werbalnej języka naturalnego, w języku migowym także występują zjawiska, które można zaliczyć do niewerbalnych aktów komunikacyjnych, analogicznie jak ma to miejsce w przypadku aktów komunikacyjnych realizowanych w języku dźwiękowym. Należą do nich przede wszystkim:
- mimika twarzy i pantomimika stanowiąca element znaków migowych10,
- mimika twarzy i pantomimika uzupełniająca wypowiedź,
- sposób prezentacji znaków migowych (tempo, rytm wypowiedzi, akcentowanie itp.),
- gesty naturalne, czyli nie będące znakami migowymi,
- kontakt wzrokowy - jakość i wymiana spojrzeń,
- dystans fizyczny między rozmówcami oraz dotyk,
- pozycja ciała w trakcie rozmowy.
Podobnie jak w komunikowaniu się za pomocą języków dźwiękowych, zachowania niewerbalne są w mniejszym stopniu kontrolowane przez osobę migającą niż zachowania werbalne, jednak nie są całkowicie spontaniczne, podlegając pewnym regułom społecznym. Przykładowo dystans fizyczny i dotyk jest podporządkowany regulacjom obyczajowym, a zachowania w tym zakresie są zależne od stopnia intymności kontaktu pomiędzy rozmówcami, często także różne w różnych krajach
i kulturach.
Zarówno w rozmowie pomiędzy osobami słyszącymi, jak też niesłyszącymi (mówiąc o wymianie informacji za pośrednictwem języka migowego świadomie używam także terminu rozmowa), niezależnie od środków pozawerbalnych używanych przez nadawcę informacji, występują niewerbalne zachowania osoby, która aktualnie tę informację odbiera, będące ciągłym procesem monitorowania, komentowania i oceniania wypowiedzi nadawcy. Mogą to być zachowania akceptujące zawarte
w mimice twarzy, potakiwaniu ruchem głowy, a w przypadku rozmowy osób słyszących także różnego rodzaju lingwistyczne i paralingwistyczne wtręty typu
tak, tak czy mhm, aha itp. Mogą być to także zachowania negatywne, które w rozmowie mogą być demonstrowane poprzez odwracanie się, odwracanie wzroku od rozmówcy, rzucanie spojrzeń na boki, ziewanie itp. Niektóre z nich mogą również występować w rozmowie prowadzonej w języku migowym, z tym że odwrócenie wzroku lub głowy automatycznie przerywa akt komunikacji i jest niegrzecznym wezwaniem do zakończenia rozmowy. Charakterystyczne jest jednak to, że „bierni” słuchacze, zarówno słyszący, jak i niesłyszący, mają możliwość oddziaływania swym niewerbalnym zachowaniem na proces wymiany informacji.
Polskie znaki kinetyczne
a język migowy
Badania prowadzone w Polsce przez prof. Krystynę Jarząbek doprowadziły do opracowania i wydania słownika polskich zachowań kinetycznych11,
zawierającego 140 znaków kinetycznych prezentowanych w 177 różnych kontekstach sytuacyjnych i znaczeniowych, wspomagających wypowiedzi słowne Polaków. Interesujące jest porównanie, czy i w jakim stopniu zachowania kinetyczne Polaków mają związek z polskim językiem migowym. Analiza znaków kinetycznych opisanych w tym słowniku pozwala dopatrzyć się istotnych, chociaż w sumie nielicznych i niewielkich analogii.
Spośród 140 znaków kinetycznych opisanych w słowniku 31 znaków występuje dokładnie w takiej samej lub bardzo podobnej postaci w polskim języku migowym. Z tej liczby 18 znaków, występujących w słowniku w 20 kontekstach sytuacyjnych i znaczeniowych, ma w 19 kontekstach niemal identyczny sens merytoryczny (dotyczy to znaków migowych
alkohol, cicho, dumny, ja, kazać, kilka, łobuz, osioł, pieniądze, pijany, połowa, proszę, przyrzekać, to, tu, uwaga, wystarczy, żebrać), 6 znaków wykazuje wyraźne analogie (znaki migowe
brzuch, kibicować, kwalifikacje, marchewka, wiedzieć,
zegarek), 6 znaków (występujących w 7 kontekstach) ma całkowicie odmienne znaczenie (np. znak kinetyczny odpowiadający salutowaniu używany jest w znaczeniu powitania lub pożegnania osób umundurowanych, natomiast identyczny znak migowy oznacza toaletę), jeden ma całkowicie przeciwstawne znaczenie (znak kinetyczny polegający na stukaniu opuszkiem palca wskazującego w ucho dla osób słyszących zazwyczaj oznacza, że osoba wykonująca ten znak nie słyszy, lub słyszy źle, w polskim języku migowym natomiast znak taki oznacza
słyszeć).
Ponadto 4 znaki kinetyczne są wykorzystywane przez osoby niesłyszące do konkretnych celów wiążących się z uszkodzeniem słuchu.
Tupnięcie nogą w podłogę w znakach kinetycznych oznacza ostry protest czy niezgadzanie się z czyjąś wolą,
głośne uderzenie ręką w stół w znakach kinetycznych oznacza protest przeciw głośnemu zachowaniu się oraz żądanie natychmiastowej ciszy. W społeczności niesłyszących tego rodzaju zachowania kinetyczne służą zwróceniu na siebie uwagi osoby niesłyszącej przed rozpoczęciem przekazywania informacji (drgania podłogi przy tupnięciu czy hałas powstający przy uderzeniu ręką w stół mogą być odebrane przez osobę niesłyszącą drogą akustyczną lub wibracyjną).
Machanie na boki uniesioną dłonią, ustawioną wnętrzem do rozmówcy w znakach kinetycznych na ogół oznacza formę powitania lub pożegnania na odległość, w społeczności niesłyszących, wykonywany oburącz, stanowi odpowiednik braw, jeśli są one przeznaczone dla osób niesłyszących. Wreszcie znak
odwrócenia się plecami (lub częściej odwrócenia głowy), który w znakach kinetycznych utożsamiany jest z gniewaniem się czy obrażaniem, w społeczności niesłyszących oznacza, że osoba niesłysząca nie chce dalej słuchać rozmówcy, chce przerwać rozmowę na dany temat itp.
Pozostałych 105 znaków kinetycznych, prezentowanych w słowniku w 139 kontekstach sytuacyjnych i znaczeniowych w większości pojawia się również
w wypowiedziach osób niesłyszących
w języku migowym jako uzupełniające elementy wypowiedzi. Nie należąc do języka migowego, spełniają identyczną rolę jak znaki kinetyczne w wypowiedziach osób słyszących, wplatając się
w znaki migowe, podobnie jak dźwiękowe zjawiska paralingwistyczne
w mowę.
Opisane w słowniku zachowania ruchowe nie są jedynymi, które można zaobserwować u osób niesłyszących, a które nie są znakami języka migowego. Poza znakami kinetycznymi, właściwymi dla osób słyszących, a wplatającymi się w wypowiedzi osób niesłyszących w języku migowym, występują jeszcze inne gesty nie będące znakami migowymi, lecz swoistymi elementami pantomimy ułatwiającymi rozmówcy rozumienie treści wypowiedzi. Także niektóre znaki konwencjonalne języka migowego w trakcie wypowiedzi ulegają różnym, zależnym od kontekstu modyfikacjom ułatwiającym odbiór. Możliwości wzbogacania przekazu w języku migowym różnymi znakami i zachowaniami kinetycznymi są duże. Język migowy, będący w swej istocie bardziej ikoniczny i mniej arbitralny niż języki dźwiękowe, wykorzystując przy tym dla transmisji informacji kanał kinetyczno-wzrokowy, jest spójny ze znakami kinetycznymi i wyodrębnianie konwencjonalnych znaków migowych z wypowiedzi ciągłej nie jest łatwe. Zjawisko to występuje szczególnie tam, gdzie mamy do czynienia z artystycznym przekazem w języku migowym (instrumentacja migowa). Niemniej jednak daje się zauważyć pewnego rodzaju interferencja języka migowego z polskimi znakami kinetycznymi, która w chwili obecnej obejmuje wprawdzie ok. 25% znaków kinetycznych, ale dotyczy mniej niż 1% znaków języka migowego. Można domniemywać, że w przyszłości wskaźnik ten będzie rosnąć wraz z popularyzowaniem języka migowego wśród osób słyszących, co może owocować wzbogacaniem zachowań kinetycznych Polaków znakami zapożyczonymi z języka migowego.
O potrzebie badań naukowych
Dotychczas nie podejmowano badań naukowych dotyczących relacji pomiędzy werbalnymi a niewerbalnymi środkami w komunikowaniu się za pomocą języka migowego, mimo iż dają się one wyraźnie wyodrębnić. Środki niewerbalne występujące w przekazie informacji za pośrednictwem tego języka i ich udział w tym przekazie, mogą i powinny stanowić obiekt badań naukowych. Na ich niedostatek i potrzebę wskazywali już tacy specjaliści, jak antropolog Weston La Barre, czy semiotyk i pisarz Umberto Eco 12. Należy mieć nadzieję, że wobec coraz częstszego podejmowania wyższych studiów przez osoby niesłyszące posługujące się językiem migowym jako językiem macierzystym, których jak dotychczas najwięcej studiuje w Akademii Podlaskiej
w Siedlcach, wcześniej czy później pojawią się w Polsce także niesłyszący badacze języka migowego. Być może wówczas w badaniach nad językiem migowym zostaną uwzględnione także relacje pomiędzy językiem migowym a mową ciała.
(SC 1/2000) |
|
