O XVIII Europejskim Festiwalu Pantomimy Niesłyszących w Brnie

Na XVIII Europejskim Festiwalu Pantomimy Niesłyszących w Brnie spotkały się grupy teatralne z Czech, Słowacji, Słowenii, Rosji, Polski i Algierii.

Pantomima może być łatwą rozrywką - poprzez komiczne w wyrazie naśladowanie rzeczywistości. Może być też pretekstem do refleksji, może zawierać tajemnicę. Wreszcie może być przy okazji doskonałą formą zrehabilitowania się osób, które nie słyszą, a które w geście i mimice potrafią zawrzeć wszystkie dźwięki świata.

Pantomima zrodziła się już w starożytności i pierwotnie oznaczała komiczne naśladownictwo natury (gr. mimesis - naśladować). Z czasem sztuka mimu, popularna wśród przeciętnych obywateli, wydała nową formę: pantomimę (gr. panto - wszystko, całość), która nie zawsze była komiczna, raczej skłaniała do refleksji i naśladowała dramatyczne momenty w życiu człowieka, operując jednak cały czas techniką wysublimowanego gestu. Pantomima w czasach cezarów rzymskich należała do sztuk elitarnych. Na niej opiera się pantomima klasyczna, reprezentowana współcześnie przez J. G. Deburau czy M. Marceau.

Na XVIII Europejskim Festiwalu Pantomimy Niesłyszących w Brnie główna nagroda przybrała imię właśnie J. G. Deburau. Przewrotny był to wybór dla nagrody na tym właśnie festiwalu, podczas którego można było obserwować "pantomimę pantomimy", ale nie jej czystą formę.
W Brnie spotkały się grupy teatralne z Czech (2 grupy), Słowacji, Słowenii, Rosji, Polski i... Algierii (po jednej z każdego kraju).

Łódzka Scena Pantomimy zakwalifikowała się do udziału w Festiwalu jako jedyna grupa z Polski. W Łodzi sam udział w przedsięwzięciu tak znamienitym i z długoletnią tradycją potraktowano to jako wyróżnienie. Wyjazd oznaczał dla aktorów możliwość nauczenia się techniki, wymiany doświadczeń, nawiązania kontaktów międzynarodowych z myślą o przyszłej współpracy. Imponująco również rysowała się perspektywa zaprezentowania "Zaczarowanej uliczki Pana Andersena" na forum międzynarodowym, w obliczu twórców, jak się wydawało, najbardziej znaczącego festiwalu pantomimy głuchych w Europie.

Szybko się okazało, że organizatorzy Festiwalu mieli pewne kłopoty - zakwaterowanie gości w hotelu oddalonym o 60 km od Brna i wyżywienie pozostawiały wiele do życzenia nawet przy najskromniejszych wymaganiach.

Kwestie organizacyjne jednak nie są najważniejsze, często przyćmiewa je zapał artystyczny. Tego jednak w Brnie również zabrakło. Trudno było o zapał czy zachwyt wobec spektakli, w których nie było pantomimy albo tylko jej elementy. A przecież spotkaliśmy się na festiwalu pantomimy! Tymczasem występujące grupy uciekały się do wszystkich środków wyrazu, prócz klasycznej sztuki mimu, reprezentowanej samotnie przez ŁSP. I tak pojawiały się na scenie elementy: cyrku (DIKO ze Słowacji), farsy (Teatr Mimiki i Gestu z Rosji), komedii dell`arte (Mimo-Senza parole z Włoch), teatru lalkowego (Yamu z Brna), tańca nowoczesnego (Tihe stopinje ze Słowenii) itd. Pantomima S.I. z Brna, interesująca poprzez oszczędność ekspresji, również od tradycji tej formy scenicznej odbiegła. Właściwie wydawać by się mogło, że organizatorzy Festiwalu za pantomimę uznali każdą formę sceniczną, w której nie używa się słów. A przecież pantomima to nie tylko brak słów, ale przede wszystkim rekompensowanie ich gestem, gestem, który naśladuje naturę.
Łódzka Scena Pantomimy do tego spotkania zupełnie nie pasowała. Bezsensowny udział grupy z Łodzi w Festiwalu podkreśliło jury, nagradzając wszystkich prócz Polski i Algierii - tę drugą zaproszono na tajemniczych zasadach, gdyż zespół improwizował nie mając przygotowanego programu. Jeszcze bardziej tajemniczy był udział szefowej grupy rosyjskiej w obradach jury - grupy, która otrzymała zasłużenie główną nagrodę Festiwalu i wyróżnienia dla solistów. Wszystko wydawało nam się tam tajemnicze.
W przeddzień wyjazdu z Brna Łódzka Scena Pantomimy zebrała liczne gratulacje od aktorów z grup rosyjskiej i czeskiej. Wymieniliśmy kontakty, planując wspólne przedsięwzięcia. Wyjechaliśmy z Brna zdezorientowani. Okazało się, że Europa, do której z determinacją dążymy i którą spodziewaliśmy się spotkać w Brnie, ma zupełnie inne od naszych cele. Celem Festiwalu Pantomimy Niesłyszących w Brnie integracja kulturowa głuchych ani zaprezentowanie ich sztuki na forum. Jest to festiwal zamknięty, przeznaczony dla z góry określonego grona, z góry ustala się tam laureatów i pod ich kątem wymyśla się kategorie konkursowe. Sztuka schodzi na dalszy plan, zepchnięta przez zależności towarzyskie, by nie powiedzieć: polityczne. Niesłyszący, którzy przyjechali do Brna, wydawali się całkowicie wykluczeni społecznie, potraktowani jak pionki w grze rozgrywanej przez słyszących. Ich sztuki nie traktuje się tam poważnie.

W Polsce panuje zupełnie odmienne stanowisko: chcemy uznania niesłyszących za mniejszość kulturową, pełnoprawną i równowartościową wobec większości społeczeństwa. Chcemy również traktowania ich sztuki poważnie, a nie ulgowo. Z pewnością jest to lepsza perspektywa dla świata ciszy niż strategia organizatorów Festiwalu w Brnie.

Ewa Twardowska

Łódzka Scena Pantomimy

Ryszard Smoczyński Z Łódzkiej Sceny Pantomimy

Grupa z Algierii

Teatr ze Słowenii